جدال خیر و شر در زمین سبز

مگر می‌شود فوتبال را به سینما گره زد؟ آن جهان دراماتیک و سرشار از زیبایی‌شناسی را به نبرد چمن سبز تشبیه کرد؟ مگر می‌شود چشم‌اندازهای بدیع سینما را در قاب سبز زمین فوتبال بازآفرینی کرد؟ حمیدرضا صدر، که جایش بسیار خالی است، اثبات کرد که می‌شود.

اولین باری که حمیدرضا صدر فقید در برنامه محبوب «نود»، فوتبال را به جهان سینما گره زد فراموش نمی‌کنم؛ گویی آن گره بدل به گره کوری شد که تا ابد در ذهن ما بسته مانده و هر بار در مواجهه با فوتبال، سینما بخشی از آن را مجدد معنا کند.

جهان تصویر الگوهای همیشگی خود را در کنار هم معنا می‌بخشد و فوتبال وقتی از دریچه تصویر به بیننده منتقل می‌شود شبیه مسیر فیلمی سینمایی است. قهرمانان فیلم در دو گروه مقابل هم قرار دارند؛ نکته جالب این جاست که نبرد بین قهرمان و ضدقهرمان این‌جا در هم تنیده است و کافی‌ست طرف‌دار یکی از دو تیم باشی تا تیم دیگر بدل به مانعی در مسیر قهرمان شود و همان‌طور که همراه با سفر قهرمان در قلبت شور و هیجان برای ادامه وجود دارد، آن مستطیل سبز هم بدل به فضایی شبیه سینما می‌شود. برای هر فوتبال‌دوستی بسیار پیش آمده که در میانه بازی وقتی می‌بیند تیم مقابل آن‌قدر زیبا بازی می‌کند در ذهنش جای قهرمان و ضدقهرمان تغییر کند و با همه دل‌بستگی به یک تیم، تحت تأثیر تلاش تیم مقابل قرار بگیرد. شبیه اتفاقی که چند شب پیش در بازی کیپ ورد و آرژانتین اتفاق افتاد؛ وقتی بسیاری مشتاق برد مقتدرانه آرژانتین و ستاره‌اش مسی بودند اما وقتی تلاش و ازخودگذشتگی تیم گمنام کیپ ورد را دیدند که برای بار اول پایش به جام جهانی رسیده بود، ته دل‌شان دوست نداشتند شاهد حذف این تیم باشند.

بعد از بازی به این فکر می‌کردم اگر حمیدرضا صدر زنده بود، قرار بود این بازی دراماتیک را به کدام فیلم یا سکانس ماندگار سینمایی تشبیه کند؟ اتفاقی که در مستطیل سبز افتاد شبیه انبوهی از فیلم‌هایی بود که در این همه سال دیدم، شبیه وقتی آل پاچینو و رابرت دنیرو در مخمصه روبه‌روی هم دوئلی غریب را تنها با دیالوگ و نگاه آغاز می‌کنند و تو دلت نمی‌خواهد این ضدقهرمان دوست‌داشتنی گیر پلیسی وظیفه‌شناس بیفتد و اوج درام آن‌جاست که خود پلیس هم این را نمی‌خواهد و پیشنهاد خروج و گریز را به ضدقهرمان گنگستر می‌دهد. شبیه وقتی پشت محوطه هجده قدم شماره ۱۰ ایستاده تا ضربه ایستگاهی را بزند، و تصویر ایستادن جان اسنو در ذهنت بازسازی می‌شود؛ وقتی در بازی تاج و تخت در برابر لشکری از دشمن تنها با یک شمشیر ایستاده است. آن تنهایی پشت توپ عجیب شبیه وقتی است که قهرمان فیلم پشت به دوربین در مقابل خطر ایستاده، چه‌قدر این قاب وسترن است، مثل گری کوپر در ماجرای نیمروز، یا جان وین در ریو براوو یا آن تنهایی تلخ روبرتو باجو وقتی ناباورانه پنالتی را خارج از چارچوب می‌زند و مغموم دوربین‌های ورزشگاه این لحظه تلخ را ثبت می‌کند. این لحظه را کم ندیدیم، در دل صد فیلم و سریال وقتی که قهرمان فیلم فروپاشیده گوشه‌ای در تنهایی بغضش می‌ترکد، شبیه وقتی براد پیت در سکانس پایانی هفت با خشمی عجیب می‌گرید و فرو می‌پاشد. شبیه صورت کبود مارلون براندو در در بارانداز، یا آن نگاه خسته و مغموم رابرت دنیرو درراننده تاکسی، یا فرو افتادن رایان گاسلینگ روی پله‌های برقی در پایان بلید رانر ۲۰۴۹.

در این سال‌ها فوتبال‌های بسیاری را تماشا کردیم و پابه‌پای آن صدها فیلم و سریال، جهان تصویری که کارگردان در آن زمین سبز می‌سازد، آن دکوپاژ بداهه سر صحنه که ناگهان تصمیم می‌گیرد کدام نما را به ما که در خانه پای تلویزیون نشسته‌ایم نشان دهد، کارگردانان گمنامی که همانند بزرگان کارگردانی سینما اسم‌ورسمی ندارند، نام‌شان را نمی‌دانیم اما در دل هر بازی است که مشخص می‌شود با چه کارگردانی روبه‌رو هستیم. دوست دارم در ذهنم این‌گونه تصور کنم که بعضی از آن‌ها عشق‌فیلم‌های قدیمی هستند که حالا سهم‌شان از تصویر کارگردانی و سوییچ تصاویر در دل بازی فوتبال است و همه آن‌ها این را غنیمت شمرده‌اند تا فیلم سینمایی خود را هر بار در دل هر بازی بسازند و به بینندگان تقدیم کنند، بیشتر دوست دارم بدانند عشق‌فیلم‌های فوتبال‌دوستی سراسر جهان هستند که این نگاه هوشمندانه و سینمایی آن‌ها را می‌فهمند و قدردان این دکوپاژ قدرت‌مندشان هستند. مثل وقتی که در دل تصاویر آهسته، عامدانه تصویر دوربینی را انتخاب می‌کنند که دراماتیک‌ترین تصویر را ثبت کرده است. مثل وقتی که ستارهٔ بازی توپ را به تیرک دروازده می‌کوبد و دوربین تصویر تنهایی او را وقتی آه می‌کشد و دست بر پیشانی می‌گذارد به ما نشان می‌دهد. وقتی توپ به تور دروازه می‌چسبد و ناگهان آدم‌های روی سکوها با فریادی از جا کنده می‌شوند یا همه شکار لحظه‌هایی که ناگهان در دل یک بازی از بی‌حواسی یک تماشاگر ثبت می‌شود وقتی در حال‌وهوای خودش بازی را تماشا می‌کند و نمی‌داند عکس‌العملش را میلیون‌ها بیننده در سراسر دنیا می‌بینند.

فوتبال شبیه سینما است، پر از اوج و فرود، سرشار از اتفاقاتی شبیه زندگی و همانند سینما در دل هر ژانری نفس می‌کشد. صحنه‌های پنالتی‌اش شبیه دوئل‌های وسترن است؛ جایی که کلینت ایستوود بی‌حرکت منتظر است کی هفت‌تیرش را بکشد و شلیک کند. وقت‌های اضافی‌اش سرشار از تعلیق واضطرابی است شبیه همه وقت‌هایی که در فیلم‌های ژانر وحشت قهرمان پشت دری ایستاده که هیچ‌کس نمی‌داند پشت در چیست. شبیه هشت دقیقه وقت اضافه بازی ایران و استرالیا که یک سمتش رفتن ملتی به شادی بود و سمت دیگرش اندوهی عظیم. فریادهای بازیکنانش وقت افتادن بر زمین شبیه بر زمین افتادن ژان‌پل بلموندو است در انتهای ازنفس‌افتاده، یا وقتی آلن دلون بی‌صدا و در سکوت گلوله می‌خورد و بر زمین می‌افتد. و آن لحظه جادویی پس از گل وقتی همه ورزشگاه از هیجان و شادی منفجر می‌شود، صحنه پایانی بسیار از فیلم‌هاست، وقتی جمعیت قهرمان را در آغوش می‌کشند و پایکوبی می‌کنند، شبیه رسیدن راکی به آخرین پله و در کنار جمعیت رقصیدن، شبیه پایان خوش وقتی بتمن شهر را از نابودی نجات می‌دهد، یا شبیه قصه پریان در آخرین صحنه کارتون‌های والت دیزنی، شبیه مراسم عروسی رابین هود و سیندرلا، آن لحظه پایانی بازی فوتبال وقتی داور پس از تعلیق بسیارِ ثانیه‌ها سوت می‌زند، بازیکنان روی نیمکت به زمین هجوم می‌برند، همدیگر را در آغوش می‌گیرند، می‌رقصند، شادی می‌کنند، اشک شوق می‌ریزند، این لحظه دراماتیک‌ترین پایان فوتبال است. مثل پایان شجاع قلب، پایان باشکوه ارباب حلقه‌ها، یا وقتی هری پاتر و دوستانش بر ارباب تاریکی پیروز شده‌اند. سینما در همه‌جا جریان دارد و زمین فوتبال هم از آن مستثنی نیست.

چند سالی است «نود» را تعطیل کردند، ولی فردوسی‌پور در گوشی‌های موبایل رهاتر و بی‌دغدغه‌تر حضور دارد و افسوس که پنج سال است حمیدرضا صدر در میان ما نیست که اگر بود چه‌قدر خاطره داشت از بازی‌ها، از ارجاع‌های سینما در زمین فوتبال. اما آن شیوه منحصربه‌فرد گفتارش و ارجاع‌ها که می‌گفت هست، فوتبال هست و سینما هم هست و هر بار گویی در مواجهه با فوتبال او نیز کنار ماست.