واقعیت بیرون از قاب

سهراب شهیدثالث، عباس کیارستمی، بهرام بیضایی، ناصر تقوایی، داریوش مهرجویی… نام‌هایی که فقط نام چند فیلم‌ساز نیستند؛ هرکدام یک جهان زیبایی‌شناختی‌اند، یک دستور زبان سینمایی، یک شیوه دیدن و روایت کردن. با رفتن هرکدام، انگار بخشی از حافظه بصری و تاریخی ما خاموش می‌شود.
اما مسئله فقط فقدان اسطوره‌ها نیست؛ مسئله، فقدان بستری است که بتواند اسطوره‌های تازه‌ای پرورش دهد.
نسل طلایی سینمای ایران در دهه چهل و پنجاه، در تلاقیِ جسارت مؤلفانه، تجربه‌گرایی فرمی، ادبیات مدرن، تئاتر اندیشمند و نوعی گسست از روایت متعارف شکل گرفت. از میزانسن‌های مینیمال و فاصله‌گذاری سرد شهیدثالث تا معماری روایی بیضایی، از ایجاز و تعلیق تقوایی تا جهان شخصیت‌محور و مدرن مهرجویی؛ سینمایی شکل گرفت که صرفاً قصه نمی‌گفت، بلکه فرم را به شیوه‌ای برای اندیشیدن تبدیل می‌کرد.
امروز اما با ساختاری مواجهیم که نه امکان ریسک فرمی می‌دهد، نه از مؤلف مستقل حمایت می‌کند و نه اجازه می‌دهد تجربه‌های تازه به زبان سینمایی تبدیل شوند.
سانسور فقط حذف یک صحنه یا دیالوگ نیست؛ مداخله در خودِ فرایند خلاقه است. وقتی فیلم‌ساز پیشاپیش می‌داند چه چیزی نباید بگوید، خودسانسوری به مرحله انتخاب سوژه، طراحی شخصیت، میزانسن، دکوپاژ و حتی منطق دراماتیک نفوذ می‌کند. نتیجه، سینمایی است که پیش از ساخته‌شدن، بخش مهمی از امکان‌های بیانی‌اش را از دست داده است.
شرایط سیاسی، اقتصاد رانتی تولید، مناسبات غیرشفاف سرمایه، محافظه‌کاری نهادهای تصمیم‌گیر و فقدان امنیت حرفه‌ای نیز این انسداد را تشدید کرده‌اند. در چنین وضعیتی، سینما به‌جای میدان مواجهه و کشف، به کارخانه بازتولید الگوهای امن و مصرف‌پذیر تبدیل می‌شود.
وقتی تقوایی از خراب شدن و از نو ساختن این سینما حرف می‌زند، شاید باید این ویرانی را نه به معنای نابودی هنر سینما، بلکه به معنای فروپاشی ساختار فرسوده تولید، توزیع، نظارت و مناسبات قدرت فهمید.
این سینما به مرمت نما احتیاج ندارد؛ به بازسازی از پی نیاز دارد. به خون تازه، سرمایه مستقل، آزادی بیان، امکان شکست و مهم‌تر از همه، بازگشت حق مؤلف برای تصمیم گرفتن درباره جهان خودش.
سینما وقتی از زندگی واقعی مردم فاصله می‌گیرد، به‌تدریج اعتبار اجتماعی و قدرت کشف‌کنندگی‌اش را از دست می‌دهد. نمی‌توان از جامعه فیلم ساخت، اما فقر، طبقه، حاشیه، شکاف‌های اجتماعی، حجاب اختیاری؛ خشونت روزمره و تناقض‌های زیست مردم را از قاب بیرون گذاشت. سانسور در اینجا فقط حذف واقعیت نیست؛ تحریف نسبت سینما با حقیقت است و تصویر زن؛ یکی از مهم‌ترین قربانیان این تحریف.
زنی که در سینمای رسمی اغلب نه به‌مثابه یک سوژه مستقل با میل، اراده، بدن، تناقض و پیچیدگی روان‌شناختی، بلکه در محدوده‌ای از پیش‌تعریف‌شده بازنمایی می‌شود. وقتی بدن زن، عاملیت او و تجربه زیسته‌اش از دایره بازنمایی خارج می‌شود، شخصیت‌پردازی نیز ناقص و درام از بخشی اساسی از واقعیت انسانی محروم می‌ماند.
سینمایی که اجازه دیدن تمام‌قد انسان را ندارد، دیر یا زود توانایی شناختن جامعه را هم از دست می‌دهد.
نسل طلایی را نمی‌توان با نوستالژی بازتولید کرد. آن نسل محصول یک لحظه تاریخی، یک انباشت فرهنگی و یک امکان زیبایی‌شناختی بود. اما می‌توان شرایط تولد نسل تازه‌ای را فراهم کرد؛ نسلی که نه مقلد شهیدثالث و تقوایی و بیضایی و مهرجویی، بلکه صاحب زبان و دستور سینمایی خودش باشد.
تراژدی امروز سینمای ایران این نیست که اسطوره‌هایش را از دست داده است؛ تراژدی بزرگ‌تر این است که ساختار موجود، توانایی پرورش جانشینان آن‌ها را از دست داده.
سینما برای زنده ماندن، گاهی باید از ویرانه‌های خودش آغاز کند. نه با بازسازی گذشته، بلکه با امکان تصور آینده‌ای که هنوز اجازه ساخته‌شدن نیافته است.