بیدار نشدن در ساعت نمی‌دانم چند

احمد آرام رفت؛ آرام و بی‌هیاهو، درست به همان شیوه‌ای که نامش در خاطر می‌ماند. بیدار نشدن در ساعت نمی‌دانم چند، شاید ساده‌ترین تعبیری باشد که می‌توان برای رفتن او به کار برد؛ خاموشی مردی که سال‌ها با کلمات زندگی کرد و حالا کلمات، بی‌حضور او، باید به یادش سخن بگویند. حکایت زندگی و رفتن آدم‌هایی چون او، حکایت همیشگی هنر و فرهنگ در این سرزمین است؛ هنرمند تا هست، اغلب در هیاهوی روزمرگی‌ها گم می‌شود، اما همین که می‌رود، ناگهان رسانه‌ها و صفحه‌های مجازی از عکس‌ها، یادها و پیام‌های تسلیت پُر می‌شوند. انگار مرگ، بیش از زندگی، توانایی ما را در به خاطر آوردن آدم‌ها بیدار می‌کند؛ همان‌هایی که می‌شد در روزهای بودن‌شان، بیشتر دید، بیشتر شنید و قدرشان را بیشتر دانست.
احمد آرام را از سال‌های حضورش در شیراز شناختم. اگر بخواهم از میان همه خاطرات پراکنده، تصویری را که از او در ذهنم مانده بیرون بکشم، بی‌تردید آن تصویر، مردی است با متانت و آرامشی در کلام؛ آرامشی که البته نباید ما را به اشتباه می‌انداخت. پشت آن صدای آرام و رفتار سنجیده، جنوبیِ پرشور و پرجنب‌وجوشی پنهان بود که جهان خودش را داشت؛ جهانی که بعدها در نوشته‌ها، نمایش‌ها و شخصیت‌های داستانی‌اش مجال ظهور پیدا کرد.
اما آن‌چه احمد آرام را برای من و شاید برای بسیاری از جوانان هم‌نسل من ماندگار کرد، بیش از هر چیز، روحیه همدلی و همراهی او بود. فاصله چند دهه‌ای میان سن‌وسال ما در مواجهه با او، معنایی نداشت. بی‌آن‌که بخواهد بر جایگاه و تجربه‌اش تأکید کند، کنارمان می‌نشست، گوش می‌داد، حرف می‌زد و مشورت می‌داد. گویی در جهان او، تجربه نه امتیازی برای فاصله گرفتن از دیگران، که فرصتی برای دست گرفتن و همراهی کردن بود. کافی بود نوجوانی چند صفحه از نوشته‌هایش را به او بسپارد؛ چند روز بعد، ممکن بود نوشته‌هایی را پس بگیرد که در حاشیه‌هایش، پیشنهادها، نکته‌ها و راه‌های تازه‌ای برای ادامه دادن پیدا می‌شد. او به چند جمله کلی و دلگرم‌کننده بسنده نمی‌کرد. وقت می‌گذاشت، می‌خواند، فکر می‌کرد و آن‌چه را به نظرش می‌رسید، بی‌دریغ با دیگری قسمت می‌کرد. برای کسی که در آغاز راه نوشتن بود، چنین مواجهه‌ای چیزی فراتر از یک نقد ساده بود؛ نوعی جدی گرفته شدن، نوعی باور کردن که می‌توان ادامه داد. در وجود او، دست‌کم آن‌گونه که من شناختمش، نشانی از بخل و غرور نبود. شاید همین ویژگی را می‌شد در جهان تئاترش هم دید؛ در نمایش‌هایی که بر صحنه برد و در آن‌ها جوانان بسیاری در پشت و روی صحنه حضور داشتند. او از آن دست هنرمندانی نبود که تجربه را به حصاری دور خود تبدیل کنند. راه را می‌شناخت و انگار از این‌که دیگران هم راه رفتن را بیاموزند، چیزی از او کم نمی‌شد.
در سال‌های پایانی دهه ۱۳۷۰ و سپس دهه هشتاد، وقتی در شیراز به تمرین تئاتر مشغول بود، فرصت حضور در تمرین‌های نمایش‌هایش و تماشای اجراهای او بر صحنه، از تجربه‌های مغتنم آن سال‌ها بود. در کارهایش تفاوتی محسوس وجود داشت؛ از انتخاب و پرداخت متن گرفته تا شیوه کارگردانی، هدایت بازیگران و طراحی صحنه. انگار همه‌چیز از مسیری می‌گذشت که به ادبیات می‌رسید؛ ادبیاتی که برای او صرفاً وسیله‌ای برای روایت نبود، بلکه ریشه و خاستگاه نگاهش به جهان به شمار می‌رفت.
احمد آرام را نمی‌شد تنها در قالب یک کارگردان تئاتر شناخت. در کار او، ادبیات حضوری فراتر از متن داشت؛ در شکل دادن به شخصیت‌ها، در ساختن موقعیت‌ها و در نوع نگاهش به انسان. شاید همین پیوند عمیق با ادبیات بود که به آثار نمایشی‌اش هویتی مستقل می‌بخشید؛ هویتی که از تقلید و تکرار فاصله داشت و از جهان شخصی او سرچشمه می‌گرفت.
سال ۱۳۹۳، در جشنواره منطقه‌ای لارستان، در کنار میکاییل شهرستانی و زنده‌یاد مهرداد ابروان، که یادش گرامی باد، داوری جشنواره را برعهده داشت. شب‌های بسیاری به گفت‌وگو درباره تئاتر، ادبیات و دوستان مشترک گذشت. گفت‌وگوهایی از جنس همان معاشرت‌های بی‌تکلف که گاهی بیش از هر دیدار رسمی در خاطر می‌مانند. اما احمد آرام، از همان حوالی دوازده سال پیش، به‌مرور از جهان تئاتر فاصله گرفت و به خانه اصلی‌اش، ادبیات، بازگشت؛ خانه‌ای که گویی هیچ‌گاه واقعاً ترکش نکرده بود. در سال‌های بعد، فعالیت‌های ادبی‌اش را دنبال می‌کردم؛ گفت‌وگوها، نشست‌ها و نوشته‌هایی که نشان می‌داد این بازگشت، نه کناره‌گیری از جهان، که انتخاب شیوه دیگری برای حضور در آن است. گاهی هم در همین جهان مجازی با یکدیگر گفت‌وگو می‌کردیم؛ ارتباط‌هایی کوتاه که شاید در روزگار شتاب‌زده ما عادی به نظر برسند، اما حالا، با رفتن او، رنگ دیگری گرفته‌اند. در سال‌های دشوار بیماری نیز دست از نوشتن نکشید. کلمات هم‌چنان در زندگی‌اش جاری بودند و شعرهای کوتاهش، همراه با نقاشی‌هایی که گاه به شخصیت‌های داستانی‌اش شباهت داشتند، در صفحه اینستاگرامش منتشر می‌شدند. انگار در آن قاب کوچک، میان چند سطر شعر و چند خط نقاشی، هنوز می‌شد رد زندگی را پیدا کرد؛ نشانه‌ای از این‌که او، با وجود همه دشواری‌ها، هم‌چنان می‌خواست چیزی از جهان درونش را با دیگران قسمت کند.
حالا احمد آرام هم رفته و شخصیت‌های داستان‌هایش، آدم‌هایی که بر بوم‌هایش جان گرفته‌اند و شعرهای کوتاهش، در غیاب او تنها مانده‌اند. یا شاید ما هستیم که با رفتنش، در برابر آن‌ها احساس تنهایی می‌کنیم؛ چون دیگر صاحب آن جهان نیست تا دریچه‌ای تازه به روی‌شان باز کند، جمله‌ای به آن‌ها بیفزاید یا در حاشیه نوشته‌ای، راه دیگری برای دیدن‌شان پیش پای‌مان بگذارد.
بارها گفته‌ایم و بارها شنیده‌ایم که کاش قدر هنرمندان را در زمان حیات‌شان بدانیم؛ همان‌ها که قرار بود بر صدر بنشینند و قدر ببینند، اما گاهی سهم‌شان از این‌همه سال آفرینش، سکوتی طولانی است و سهم‌شان از رفتن، انبوهی از کلمات و تصویرهایی که پس از مرگ‌شان منتشر می‌شوند. با این‌همه، شاید ادای دین به هنرمندی که رفته، تنها در نوشتن از فقدانش خلاصه نشود. شاید باید آن‌چه را که از او آموخته‌ایم به یاد بیاوریم و ادامه دهیم؛ مهربانی‌اش را، بی‌دریغ بخشیدن تجربه را، جدی گرفتن جوان‌ترها را و آن خصلت کمیاب را که به آدمی اجازه می‌دهد بی‌آن‌که بر دیگری برتری بجوید، دستش را بگیرد و همراهش شود.
اگر قرار باشد از احمد آرام چیزی در ذهنم باقی بماند، در کنار نوشته‌ها، نمایش‌ها و جهان داستانی‌اش، همان مرد آرامی‌ست که برای شنیدن چند صفحه نوشته از یک جوان وقت می‌گذاشت؛ مردی که فاصله‌ها را کنار می‌زد و به جای آن‌که از جایگاه خود سخن بگوید، از امکان‌های پیش روی دیگری حرف می‌زد.
خداحافظ، استاد آرامِ دوست‌داشتنی. امید که پروازت در ابدیت بی‌خطر باشد و کلماتی که از تو به جا مانده‌اند، همچنان چراغی در راه آن‌هایی باشند که هنوز می‌نویسند، می‌آموزند و در جست‌وجوی صدای خود هستند.